SAMENVATTING

Wie besluit er straks over het Fryslân waarin wij leven? Steeds meer besluiten die het dagelijks leven in Fryslân raken, worden voorbereid met behulp van data, modellen en digitale systemen. Deze ontwikkeling voltrekt zich grotendeels buiten het zicht van het politieke debat, maar heeft directe gevolgen voor economie, zorg, bereikbaarheid, natuur, veiligheid en publieke dienstverlening. De kernvraag is daarom niet technisch, maar bestuurlijk: wie bepaalt hoe keuzes over Fryslân tot stand komen?

Datagedreven besluitvorming

Datagedreven besluitvorming biedt kansen, maar verschuift ook zeggenschap. Aannames, definities en algoritmen bepalen steeds vaker welke opties zichtbaar zijn en welke uitkomsten als rationeel gelden. Wanneer deze systemen buiten Fryslân worden ontworpen en beheerd, verplaatst de feitelijke besluitvorming zich geruisloos naar andere bestuurslagen, marktpartijen of internationale contexten. Niet uit onwil, maar door schaal, standaardisatie en snelheid.

Collegeprogramma’s en bestuurlijke rol

Voor gemeenten raakt dit direct aan hun kernrol. Collegeprogramma’s formuleren traditioneel het ‘wat’: ambities en beleidsdoelen. Het ‘hoe’ wordt overgelaten aan uitvoering en professionals. In een datagedreven samenleving is die scheiding niet langer houdbaar. De keuzes die worden gemaakt in data, modellen en digitale systemen bepalen in toenemende mate wat feitelijk mogelijk is. Wanneer hiervoor geen bestuurlijke kaders worden gesteld, verschuift invloed ongemerkt mee.

Regionale rechtvaardigheid

Fryslân wijkt op cruciale punten af van landelijke gemiddelden, onder meer in afstand, demografie, economie, taal en ruimtelijke structuur. Generieke modellen houden hier onvoldoende rekening mee. Zonder gezamenlijke regie kunnen beleid en middelen structureel anders uitwerken dan beoogd, met gevolgen voor uitvoerbaarheid en rechtvaardigheid.

Publiek kernbelang in een veranderende context

Tegelijkertijd verandert de internationale en Europese context. Data en digitale infrastructuur worden steeds nadrukkelijker gezien als publieke kernbelangen. Ontwikkelingen rond strategische autonomie, regelgeving en standaarden volgen elkaar snel op en raken gemeenten direct. Deze dynamiek overstijgt de klassieke gemeentelijke beleidscycli.

De specifieke positie van Fryslân

Fryslân heeft hierin een bijzondere positie. Als defensieregio, energie- en voedselregio en uniek taalgebied is de provincie strategisch relevant én kwetsbaar. Besluiten over data, modellen en digitale infrastructuur werken hier extra sterk door. Juist daarom vraagt deze situatie om tijdige en gezamenlijke bestuurlijke kaderstelling.

Legitimiteit en data-autonomie

Dit document laat zien dat data-autonomie geen ideologisch streven is, maar een voorwaarde voor goed bestuur. Het gaat om het behouden van zeggenschap, democratische legitimiteit en juridische houdbaarheid in een digitale samenleving. Niet door alles zelf te doen, maar door gezamenlijk duidelijke kaders te stellen voor de inzet van data en technologie.

Van analyse naar handelen

De voorgestelde handelingsrichting is concreet en uitvoerbaar. Zij vraagt geen fundamentele uitbreiding van budgetten, maar een gerichte herprioritering binnen bestaande uitgaven voor digitalisering, informatievoorziening en externe advisering. Daarmee is data-autonomie bestuurlijk beheersbaar en toepasbaar in collegeakkoorden.

Regie door politieke partijen voor inwoners

Voor fracties betekent dit dat data-autonomie geen abstract thema hoeft te zijn, maar direct kan worden verbonden aan het collegeprogramma. Door niet alleen beleidsdoelen te formuleren, maar ook expliciet vast te leggen hoe data, modellen en AI worden ingezet, behouden raad en college zeggenschap over de voorbereiding en uitvoering van beleid. Dit vraagt geen technische uitwerking, maar bestuurlijke kaderstelling over transparantie, toetsbaarheid van aannames en publieke waarden. In hoofdstuk 7 zijn deze keuzes uitgewerkt in 41 concrete actiepunten, geordend naar zeven bestuurlijke domeinen.

De casus Fryslân wordt in dit rapport gebruikt als bestuurlijk voorbeeld voor een bredere vraag naar regie, zeggenschap en handelingsruimte in een datagedreven samenleving.